Przejdź do głównej treści
Artystka

Anna z Krasickich Charczewska
(1762-1806)


Odbierając rysunek WPani […] nie mogłem się wzbronić od tej myśli, że są takie familje, które zdają się pokrzywdzać inszych familij przynajmniej kilka, zabierając dla siebie tak znaczy udział dowcipu i talentów, który koniecznie musiał zubożyć schedę wielu inszych.

Esej

Anna z Krasickich Charczewska

„Odbierając rysunek WPani […] nie mogłem się wzbronić od tej myśli, że są takie familje, które zdają się pokrzywdzać inszych familij przynajmniej kilka, zabierając dla siebie tak znaczy udział dowcipu i talentów, który koniecznie musiał zubożyć schedę wielu inszych. List WPani znać, że pisała synowicą księcia biskupa warmińskiego. Patrząc zaś na śliczny Jej dessein właśnie radować się trzeba, że łanią, a nie tak piękną Ifigenją przebił brodaty, łysy i stary Kalchas. Przyjmij WPani uprzejme podziękowanie Moje wraz ze szczerym wyrazem żądania Mego, abym mógł widzieć tu obecnie WPanią wraz z godnym i zawsze kochanym odemnie Jej stryjaszkiem” [1].

Tymi słowami, w liście z 9 września 1788 roku, król Stanisław August dziękował za przesłany rysunek Annie Charczewskiej, bratanicy bp. Ignacego Krasickiego, którą śmiało uznać należy za pierwszą znaną na ziemiach polskich karykaturzystkę. „A znakomita była to Pani i wielkiej urody i niepospolitych talentów i zalet wielkoświatowych”, jak pisano o niej w przedmowie do Dyariusza z Heilsberga [2]. 

Charczewska według noty w katalogu Artystki polskie była rysowniczką i rytowniczką amatorką [3]. Jej pierwszą znaną pracą był rysunek Enlèvenent d'Iphigenie (niezachowany), przesłany królowi Stanisławowi Augustowi we wrześniu 1788 roku z Lidzbarka [4]. Artystka w swym diariuszu zapisała, że swe dzieło, przesłała królowi za pośrednictwem Joachima Kalnassego, na ponowną prośbę ks. Franciszka Siarczyńskiego [5].  Komentarz króla wskazuje, że rysunek ten musiał mieć charakter humorystyczny.

W latach 1788–1790, przebywając u stryja w Lidzbarku, Charczewska wykonała sześć rysunków bistrem do jego utworu Monachomachia. Jak twierdzi Ludwik Bernacki musiały one powstać przed 22 sierpnia 1790 roku. Oryginały tych dzieł zostały wszyte do autografu utworu i znajdowały się w Archiwum Kapitulnym we Fromborku [6]. Obecnie, choć brak jest oficjalnego potwierdzenia, prawdopodobnie stanowią własność Muzeum Archidiecezji Warmińskiej.

Ilustracje do Monachomachii, reprodukowane w publikacji Zygmunta Batowskiego, wskazują na wyraźny talent Charczewskiej w zakresie operowania strategiami wizualnymi karykatury. O cyklu tym wspomniany Batowski pisał: „Cyklem humorystycznych rysunków wyrasta Charczewska zarówno ponad przeciętny gust i ponad fakturalny poziom rysownictwa ówczesnych dam. Przecież niespodzianką jest samo już odważenie się na kompozycję figuralną, nie odwzorowywaną - bo też nie było z czego w tym zakresie odwzorowywać. Nie dość, że są to pierwsze polskie ilustracje do poetyckich dzieł Krasickiego, ale Charczewska jest, zdaje się, pierwszym rodzimym ilustratorem" [7]. W jej pionierskich pracach z łatwością można dostrzec typowe dla karykatury rozwiązania formalne: wyolbrzymienie, deformację, kontrast w kompozycji oraz stosowanie środków antyestetycznych, wpływających na sposób przedstawienia bohaterów i interpretację ukazanej sceny. Rozwiązania te szczególnie uwidaczniają się w opracowaniu ciał, póz i twarzy mnichów. 

Należy dodać, że Charczewska wykonała także repliki rysunków do poematu stryja, które podarowała osobiście królowi w 1790 roku. Trafiły one do graficznych zbiorów królewskich, a następnie do Gabinetu Rycin Uniwersytetu Warszawskiego (Gab. Ryc. BUW, t. 177, poz. 54–59), jednak nie przetrwały drugiej wojny światowej [8].

W literaturze przedmiotu pojawiają się hipotezy, że Anna mogła pobierać nauki u Jana Piotra Norblina. Opierają się one jednak wyłącznie na analizie „cech jego szkoły”, które mają być widoczne w jej twórczości [9]. Brak jest źródeł potwierdzających, że artystka rzeczywiście uczyła się u Norblina podczas swych pobytów w Warszawie. 

O twórczości Charczewskiej pisano: „rysowała dobrze, sztychowała aqua forti ze smakiem, musiała i rylca używać, bo na portrecie Karpińskiego, który sztychowała u Groella, kilka kresek dodała” [10]. Potwierdzeniem jej samodzielności w opracowywaniu matryc jest zachowana w Muzeum Narodowym w Warszawie odbitka Pietra Mala z drogi od Florencji, opatrzona podpisem: „A. Charczewska rys. y sztychowała”. Poza rysunkami do Monachomachii do naszych czasów zachowało się kilka rycin i portretów Charczewskiej, wzmiankowanych w dotychczasowych opracowaniach. Warto także wspomnieć, że poza działalnością rysowniczą, podczas pobytu w Lidzbarku, Charczewska wspierała także stryja w dekorowaniu diecezjalnej siedziby. Większość portretów w galerii lidzbarskiej powstała według jej kompozycji [11]. 

Anna Charczewska, uznana przez Eryka Lipińskiego i Hannę Górską, za pierwszą działającą na ziemiach polskich karykaturzystkę, swymi kompozycjami do Monachomachii dowiodła talentu do ukazywania świata w krzywym zwierciadle oraz umiejętnego stosowania strategii wizualnych karykatury, dzięki którym wydobywała i uwypuklała emocje i charakter ukazanych w jej pracach osób. Z jej niezwykłego talentu rysowniczego zdawały sobie doskonale sprawę także osoby z jej najbliższego towarzystwa, o czym świadczą słowa ks. Michała Foxa, kapelana i bibliotekarza bp. Ignacego Krasickiego, który z nieskrywanym zachwytem pisał: „Takich sensacyi iakie W.W. Pani Dzobrodz. miałaś, kiedy obok z nayiaśniejszym Panem siedząc popisywałaś się przedziwnemii swemi rysunkami y mieysca do nich stosuiące się z woyjny Mnichów czytałaś, takich W.W. Pani Dobrodz. życzymy iak naywięcey, ale przy tym życzymy też y to żeby się nie tak tragicznie kończyły, to iest odebraniem rysunków, albo ieżeli takie nieszczęście iest nieuchronne żeby przynaymniey gdy czym innym nie może, dyamentami i perłami hoynie było nagrodzone” [12].


Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]
Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]
Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]

Anna Charczewska, kompozycja do Monachomachii, 1788-1790, [repr. Z. Batowski, Malarki Stanisława Augusta, 1951]

Biogram

Anna z Krasickich Charczewska

Anna z Krasickich Charczewska urodziła się w 1762 roku w Dubiecku. Była córką Antoniego Krasickiego i Róży z Charczewskich oraz bratanicą biskupa Ignacego Krasickiego. Nie jest znana data jej ślubu z Michałem Charczewskim, wiadomo natomiast, że z ich związku urodziła się córka Urszula. Druga z córek Leokadia, według jej syna Seweryna Łuskowskiego, była dzieckiem nieślubnym.

W latach 1788-1790 wraz z Urszulą przebywała u swego stryja Ignacego w Lidzbarku (Heilsbergu), gdzie objawił się jej talent artystyczny. Podczas pobytu tam występowała w teatrze zorganizowanym przez bp. Krasickiego, który w 1788 roku wystawiał przedstawienia w karnawale i po Wielkanocy. W sierpniu 1790 roku Anna przybyła na krótko do Warszawy. Przebywając w stolicy mieszkała w swej willi na Mokotowie. Obyła podróże do Prus (m.in. do Królewca w 1793 roku), wschodniej Saksonii, Brandenburgii i do Włoch.

Zmarła w 1806 roku w Węgrowie.

wróć do początku artykułu

Przypisy do eseju:

[1] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 678-679.

[2] Fox M., Dyariusz z Heilsberga od r. 1790-1792, Kraków 1898, s. II.

[3] Żakowska E., Anna Charczewska, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, red. A. Morawińska, Warszawa 1991, s. 309.

[4] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 679.

[5] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 679.

[6] Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4, s. 679.

[7] Batowski Z., Malarki Stanisława Augusta, Wrocław 1951, s. 33.

[8] Nowak Z., Charczewska Anna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, T. 1, red. J. Maurin-Białostocka i in., Wrocław 1971, s. 309.

[9] Batowski Z., Malarki Stanisława Augusta, Wrocław 1951, s. 31; Górska H., Lipiński E., Z dziejów karykatury polskiej, Warszawa 1977, s. 49.

[10] Dzieła Ignacego Krasickiego, t. VI, Warszawa 1879, s. 432.

[11] Nowak Z., Charczewska Anna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, T. 1, red. J. Maurin-Białostocka i in., Wrocław 1971, s. 309.

[12] Fox M., Dyariusz z Heilsberga od r. 1790-1792, Kraków 1898, s. 44.

Biogram opracowano na podstawie następujących źródeł:

Batowski Z., Malarki Stanisława Augusta, Wrocław 1951.

Bernacki L., Materiały do życiorysu i twórczości Ignacego Krasickiego: (ciąg dalszy), „Pamiętnik literacki” 1929, nr 26/1/4.

Dzieła Ignacego Krasickiego, t. VI, Warszawa 1879.

Górska H., Lipiński E., Z dziejów karykatury polskiej, Warszawa 1977.

Łuskowski S., Pamiętnik zdeklasowanego szlachcica, Kraków 1952.

Nowak Z., Charczewska Anna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających. Malarze, rzeźbiarze, graficy, red. J. Maurin-Białostocka i in., Wrocław 1971.

Obłąk J.W. , Materiały do działalności kulturalnej Ignacego Krasickiego. O stosunku do sztuki i zbiorach artystycznych, [w:] Studia pomorskie, t. II, red. M. Walicki, Wrocław 1957.

Sawicka S., Sulerzyska T., Straty w rysunkach z Gabinetu Rycin 1939-1945, Warszawa 1960.

Windakiewicz S., Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej, Karków 1921.

Żakowska E., Anna Charczewska, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, red. A. Morawińska, Warszawa 1991.